Wynagrodzenie chorobowe a zasiłek chorobowy - informacje praktyczne

Kto i jak długo wypłaca świadczenie

Za pierwsze dni niezdolności do pracy płaci pracodawca. Długość tego okresu zależy od wieku zatrudnionego:

• pracownicy do 50. roku życia – 33 dni w roku kalendarzowym,
• pracownicy, którzy ukończyli 50. rok życia – 14 dni w roku kalendarzowym.

Limit 33 lub 14 dni przysługuje pracownikowi na rok kalendarzowy, a nie na jednego pracodawcę - art. 92 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy mówi o niezdolności do pracy trwającej łącznie do 33 dni (odpowiednio 14 dni) w ciągu roku kalendarzowego. Zatrudniając pracownika w trakcie roku, ustal - na podstawie świadectwa pracy lub zaświadczenia od poprzedniego pracodawcy - ile dni wynagrodzenia chorobowego wykorzystał on już w tym roku kalendarzowym; dni te wliczają się do limitu. Po jego wyczerpaniu przysługuje zasiłek chorobowy (art. 92 § 4 Kodeksu pracy) - także wtedy, gdy u obecnego pracodawcy jest to pierwszy dzień niezdolności do pracy.

Skrócony limit stosuje się dopiero do niezdolności do pracy przypadającej po roku kalendarzowym, w którym pracownik ukończył 50. rok życia (art. 92 § 5 Kodeksu pracy). W samym roku ukończenia 50 lat obowiązuje jeszcze limit 33 dni - pracownik, który kończy 50 lat 3 marca 2026 r., przez cały 2026 r. ma 33 dni, a 14 dni obowiązuje go dopiero od 1 stycznia 2027 r.

Po wyczerpaniu tego limitu pracownikowi przysługuje zasiłek chorobowy (art. 92 § 4 Kodeksu pracy). Jeżeli płatnik składek zgłasza do ubezpieczenia chorobowego nie więcej niż 20 ubezpieczonych, zasiłek wypłaca ZUS. Przy ponad 20 ubezpieczonych zasiłek co do zasady wypłaca płatnik składek, a następnie rozlicza go z ZUS.

Ile wynosi wynagrodzenie chorobowe

Standardowo jest to 80% wynagrodzenia, chyba że obowiązujące u danego pracodawcy przepisy prawa pracy - regulamin wynagradzania albo układ zbiorowy - przewidują wyższe wynagrodzenie z tego tytułu (art. 92 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy); wielu pracodawców wypłaca 100%. Podstawę wymiaru ustala się z przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy (art. 36 ust. 1 ustawy zasiłkowej).

Pełne 100% wynagrodzenia chorobowego przysługuje w trzech przypadkach (art. 92 § 1 pkt 2–3 Kodeksu pracy): wypadku w drodze do pracy lub z pracy, choroby przypadającej w czasie ciąży oraz poddania się niezbędnym badaniom lekarskim przewidzianym dla kandydatów na dawców komórek, tkanek i narządów albo zabiegowi ich pobrania. Wypadek przy pracy i choroba zawodowa to odrębna ścieżka - opisano ją w sekcji o sytuacjach szczególnych.

Podatki i składki

Koszt świadczenia pokrywa pracodawca z własnych środków. Kwota podlega opodatkowaniu PIT oraz składce zdrowotnej, ale - i to istotny wyjątek - nie odprowadza się od niej składek na ubezpieczenia społeczne.

Rozliczanie świadczeń chorobowych omówiono szczegółowo na szkoleniach kadrowo-płacowych FRR - zobacz kurs kadrowo-płacowy.

Co to jest zasiłek chorobowy?

Zasiłek chorobowy jest finansowany z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a wypłaca go ZUS albo - u płatników zgłaszających do ubezpieczenia chorobowego powyżej 20 ubezpieczonych - sam płatnik składek, który następnie rozlicza wypłatę ze składkami (art. 61 ust. 1 ustawy zasiłkowej). W przypadku pracownika zasiłek przysługuje po wyczerpaniu okresu wynagrodzenia chorobowego finansowanego przez pracodawcę.

W przypadku pracownika zasiłek przysługuje standardowo od 34. dnia niezdolności do pracy w danym roku kalendarzowym. Inne zasady obowiązują pracowników, którzy ukończyli 50. rok życia - im wynagrodzenie chorobowe przysługuje przez 14 dni, więc zasiłek startuje już od 15. dnia, ale dopiero w latach kalendarzowych następujących po roku ukończenia 50 lat (art. 92 § 5 Kodeksu pracy).

Maksymalny okres zasiłkowy to 182 dni. Dłużej, bo aż 270 dni, mogą korzystać z niego kobiety niezdolne do pracy w czasie ciąży oraz osoby chorujące na gruźlicę (art. 8 ust. 1 ustawy zasiłkowej).

Zasiłek chorobowy wynosi standardowo 80% podstawy wymiaru, a w sytuacjach wymienionych w art. 11 ust. 2 ustawy zasiłkowej - 100% podstawy wymiaru. Pełną tabelę stawek zamieszczono w sekcji o obliczaniu wynagrodzenia i zasiłku chorobowego.

Jest jedna istotna różnica między zasiłkiem a wynagrodzeniem chorobowym: od zasiłku nie odprowadza się składek społecznych ani zdrowotnej. Podatek PIT jednak zostaje.

Kody na zwolnieniu lekarskim

W zaświadczeniu lekarskim e-ZLA lekarz stosuje kody literowe (art. 57 ust. 1 ustawy zasiłkowej):

• A - niezdolność do pracy powstała po przerwie nieprzekraczającej 60 dni, spowodowana tą samą chorobą, która była przyczyną niezdolności do pracy przed przerwą,
• B - niezdolność do pracy przypadająca w okresie ciąży,
• C - niezdolność do pracy spowodowana nadużyciem alkoholu,
• D - niezdolność do pracy spowodowana gruźlicą,
• E - niezdolność do pracy spowodowana chorobą zakaźną, której okres wylęgania jest dłuższy niż 14 dni, lub inną chorobą, której objawy ujawniają się po okresie dłuższym niż 14 dni od początku choroby.

Na pisemny wniosek ubezpieczonego w zaświadczeniu nie umieszcza się kodu B i D (art. 57 ust. 2). Kody wskazują okoliczności mające wpływ na prawo do zasiłku, jego wysokość lub długość okresu zasiłkowego.

Jak finansowane są świadczenia chorobowe?

Za wynagrodzenie chorobowe płaci pracodawca – i to z własnych środków (art. 92 § 1 Kodeksu pracy). Zasiłek chorobowy finansuje już Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, a wypłaca go ZUS albo sam płatnik składek.

Warto jednak znać pewien wyjątek. Płatnikiem zasiłków jest płatnik składek, który zgłasza do ubezpieczenia chorobowego powyżej 20 ubezpieczonych – sam przekazuje pieniądze ubezpieczonemu, a następnie rozlicza wypłaconą kwotę ze składkami odprowadzanymi do ZUS (art. 61 ust. 1 pkt 1 ustawy zasiłkowej). Liczbę ubezpieczonych ustala się według stanu na 30 listopada poprzedniego roku kalendarzowego, a w stosunku do płatników, którzy na ten dzień nikogo nie zgłaszali - według stanu na pierwszy miesiąc zgłoszenia (art. 61 ust. 2); status obowiązuje przez cały rok, niezależnie od późniejszych zmian zatrudnienia. U pozostałych płatników świadczenie trafia do ubezpieczonego wprost z ZUS. Nawet duży płatnik nie wypłaca jednak zasiłków za okres po ustaniu ubezpieczenia - tam zawsze płaci ZUS (art. 61 ust. 1 pkt 2 lit. d).

Różne źródła finansowania oznaczają również odmienne zasady oskładkowania:

Oznacza to, że od wynagrodzenia chorobowego potrąca się składkę zdrowotną i podatek, a z zasiłku – wyłącznie PIT.

Jak nabywa się prawo do zasiłku chorobowego?

Prawo do zasiłku chorobowego nie pojawia się z dnia na dzień - trzeba na nie chwilę poczekać. Ten czas to tzw. okres wyczekiwania, a jego długość zależy od rodzaju ubezpieczenia:

• 30 dni - przy ubezpieczeniu obowiązkowym, czyli m.in. w przypadku umowy o pracę,
• 90 dni - przy ubezpieczeniu dobrowolnym, na przykład przy prowadzeniu firmy albo pracy na zlecenie (art. 4 ust. 1 ustawy zasiłkowej).

Podstawą do przyznania świadczenia jest zaświadczenie lekarskie e-ZLA; w zależności od tego, kto wypłaca zasiłek i od okoliczności sprawy, mogą być potrzebne także dodatkowe dokumenty.

Od pierwszego dnia ubezpieczenia chorobowego prawo do zasiłku przysługuje pięciu grupom (art. 4 ust. 3 ustawy zasiłkowej):

• absolwentom szkół lub uczelni oraz osobom, które zakończyły kształcenie w szkole doktorskiej - jeżeli zostali objęci ubezpieczeniem chorobowym lub przystąpili do niego w ciągu 90 dni od dnia ukończenia szkoły, uzyskania dyplomu ukończenia studiów lub zakończenia kształcenia w szkole doktorskiej,
• osobom, u których niezdolność do pracy została spowodowana wypadkiem w drodze do pracy lub z pracy,
• ubezpieczonym obowiązkowo, którzy mają wcześniejszy co najmniej 10-letni okres obowiązkowego ubezpieczenia chorobowego,
• posłom i senatorom, którzy przystąpili do ubezpieczenia chorobowego w ciągu 90 dni od ukończenia kadencji,
• funkcjonariuszom Służby Celnej, którzy przyjęli propozycję pracy i stali się pracownikami w jednostkach organizacyjnych Krajowej Administracji Skarbowej.

Do okresu wyczekiwania wlicza się poprzednie okresy ubezpieczenia chorobowego, jeżeli przerwa między nimi nie przekroczyła 30 dni albo była spowodowana urlopem wychowawczym, urlopem bezpłatnym albo odbywaniem czynnej służby wojskowej przez żołnierza niezawodowego (art. 4 ust. 2).

Jak obliczyć wysokość wynagrodzenia i zasiłku chorobowego?

W przypadku pracownika oba świadczenia liczy się od przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy (art. 36 ust. 1 ustawy zasiłkowej). Jeżeli niezdolność do pracy powstała przed upływem tych 12 miesięcy, podstawę stanowi przeciętne miesięczne wynagrodzenie za pełne miesiące kalendarzowe ubezpieczenia (art. 36 ust. 2). Od wynagrodzenia odlicza się składki społeczne pokrywane z pensji zatrudnionego - emerytalną, rentową i chorobową - czyli 13,71% (9,76% + 1,5% + 2,45%). U pracownika ustawa nakazuje odjąć składki faktycznie potrącone (art. 3 pkt 3): po przekroczeniu rocznego limitu podstawy wymiaru składek emerytalno-rentowych potrącenie wynosi już tylko 2,45%, więc odliczenie ryczałtowe zaniżyłoby podstawę.

Jak ustalić podstawę wymiaru - krok po kroku

1. zsumuj wynagrodzenia brutto z 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym powstała niezdolność do pracy,
2. wyłącz miesiące, w których pracownik z przyczyn usprawiedliwionych przepracował mniej niż połowę obowiązującego go czasu pracy, a miesiące, w których przepracował co najmniej połowę, przyjmij po uzupełnieniu wynagrodzenia do kwoty, którą osiągnąłby, gdyby przepracował pełny miesiąc kalendarzowy (art. 38 ust. 2 w zw. z art. 37 ust. 2); jeżeli w każdym miesiącu przepracował mniej niż połowę - przyjmij wszystkie miesiące po uzupełnieniu (art. 38 ust. 3),
3. pomniejsz tę kwotę o składki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i chorobowe faktycznie potrącone z wynagrodzenia pracownika (standardowo 13,71%)
4. podziel wynik przez liczbę miesięcy, z których wynagrodzenie przyjąłeś - otrzymasz miesięczną podstawę wymiaru (art. 38 ust. 1),
5. sprawdź próg minimalny: przy pracy w pełnym wymiarze czasu pracy podstawa wymiaru nie może być niższa niż minimalne wynagrodzenie pomniejszone o 13,71% - w 2026 r. to 4 147,10 zł (4 806 zł pomniejszone o 658,90 zł); jeżeli wyliczona podstawa jest niższa, przyjmij tę kwotę (art. 45 ust. 1),
6. podziel podstawę przez 30 i zaokrąglij do grosza - to podstawa wymiaru za jeden dzień niezdolności do pracy (art. 36 ust. 3),
7. przemnóż przez właściwą stawkę procentową - 80% albo 100% - i zaokrąglij do grosza; to świadczenie za jeden dzień,
8. przemnóż wynik przez liczbę dni niezdolności do pracy.

Podstawy wymiaru nie ustala się na nowo, jeżeli między okresami pobierania zasiłków - tego samego lub innego rodzaju - nie było przerwy albo przerwa była krótsza niż miesiąc kalendarzowy (art. 43). Nie uwzględnia się składników wynagrodzenia, do których pracownik zachowuje prawo w okresie pobierania zasiłku, jeżeli są wypłacane za ten okres (art. 41 ust. 1). Podstawa wymiaru zasiłku za okres po ustaniu tytułu ubezpieczenia nie może być wyższa niż 100% przeciętnego wynagrodzenia (art. 46).

Stawki procentowe świadczenia

Stawki są takie same dla wynagrodzenia chorobowego (art. 92 § 1 Kodeksu pracy) i dla zasiłku chorobowego (art. 11 ustawy zasiłkowej):

Przykład obliczenia

Weźmy pracownika z pensją 5 000 zł brutto. Po potrąceniu składek społecznych podstawa wymiaru wynosi 4 314,50 zł, a stawka dzienna podstawy - 143,82 zł. Świadczenie za jeden dzień to 80% tej kwoty, czyli 115,06 zł. Dziesięć dni niezdolności do pracy oznacza więc wypłatę 1 150,60 zł.

Jakie okresy obejmuje okres zasiłkowy?

Okres zasiłkowy to łączny okres niezdolności do pracy uwzględniany przy ustalaniu prawa do zasiłku chorobowego - standardowo 182 dni. W przypadku pracownika wlicza się do niego również okres pobierania wynagrodzenia chorobowego. Wyjątkiem są kobiety w ciąży oraz osoby chorujące na gruźlicę, którym na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy zasiłkowej przysługuje 270 dni. Do 31 grudnia 2026 r. okres zasiłkowy ustala się odrębnie dla każdego tytułu ubezpieczenia chorobowego. Reguła, zgodnie z którą niezależnie od liczby tytułów ubezpieczenia chorobowego ustala się jeden okres zasiłkowy (art. 9 ust. 4, wchodzi w życie dopiero 1 stycznia 2027 r.), została dodana przez art. 13 pkt 1 ustawy z dnia 18 grudnia 2025 r. i wyłączona z jej ogólnego terminu wejścia w życie (art. 43 pkt 3 tej ustawy, Dz.U. 2026 poz. 26 - sama nowelizacja obowiązuje od 13 kwietnia 2026 r.).

Kluczowa reguła jest prosta: do okresu zasiłkowego wlicza się poprzednie okresy niezdolności do pracy, jeżeli przerwa między nimi nie przekroczyła 60 dni.

Jak sumują się okresy niezdolności do pracy

Kryterium „tej samej choroby” zniesiono z dniem 1 stycznia 2022 r.: przerwa dłuższa niż 60 dni zawsze otwiera nowy okres zasiłkowy, także przy tej samej chorobie. Wyjątek działa w drugą stronę - okresów sprzed przerwy nie dłuższej niż 60 dni nie wlicza się, jeżeli po przerwie niezdolność do pracy wystąpiła w trakcie ciąży (art. 9 ust. 2 zd. 2 ustawy zasiłkowej).

Przykład: pracownik choruje 100 dni, wraca do pracy na miesiąc, a następnie znów otrzymuje zwolnienie. Przerwa nie przekroczyła 60 dni, więc okres zasiłkowy biegnie dalej - ten sam: ze 182 dni pozostały mu 82 dni.

Poszerz swoje kompetencje kadrowo płacowe, wejdź na kurs kadrowo-płacowy i skorzystaj z oferty FRR!

Czego nie wlicza się do okresu zasiłkowego

Do okresu zasiłkowego nie wlicza się wyłącznie okresów wskazanych w ustawie - nie wystarczy, że za dany okres świadczenie nie przysługuje. Poza limitem pozostają:

• okres niezdolności do pracy przypadający w okresie wyczekiwania - czyli przed nabyciem prawa do zasiłku po 30 albo 90 dniach ubezpieczenia chorobowego (art. 9 ust. 3 w zw. z art. 4 ust. 1 ustawy zasiłkowej),
• urlop bezpłatny,
• urlop wychowawczy,
• urlop opiekuńczy, o którym mowa w art. 173¹ Kodeksu pracy,
• tymczasowe aresztowanie lub odbywanie kary pozbawienia wolności - z wyjątkiem osób wykonujących w tym czasie odpłatnie pracę na podstawie skierowania do pracy,
• usprawiedliwiona nieobecność w pracy po śmierci pracodawcy (art. 63² § 8 Kodeksu pracy) - z zastrzeżeniem, że wyłączenia tego nie stosuje się, jeżeli niezdolność do pracy powstała do dnia śmierci pracodawcy i trwa nieprzerwanie po tym dniu (art. 12 ust. 2a ustawy zasiłkowej).

Do okresu zasiłkowego wlicza się natomiast okresy, w których pracownik na podstawie przepisów o wynagradzaniu zachowuje prawo do wynagrodzenia, mimo że zasiłek za nie nie przysługuje (art. 12 ust. 1 ustawy zasiłkowej).

Wliczają się do niego również okresy niezdolności do pracy, za które zasiłek nie przysługuje na podstawie art. 14–17 ustawy zasiłkowej - m.in. pierwsze 5 dni niezdolności spowodowanej nadużyciem alkoholu (art. 16), okres zwolnienia utracony wskutek pracy zarobkowej lub aktywności niezgodnej z celem zwolnienia (art. 17 ust. 1) czy okres objęty sfałszowanym zaświadczeniem lekarskim (art. 17 ust. 2). Brak prawa do świadczenia sam w sobie nie wyjmuje danego okresu z limitu 182 (270) dni.

Co dzieje się po wyczerpaniu okresu zasiłkowego

Po wyczerpaniu okresu zasiłkowego prawo do zasiłku chorobowego wygasa, choć sama niezdolność do pracy może się przedłużać. Wówczas ubezpieczony może ubiegać się o świadczenie rehabilitacyjne z ZUS, wypłacane maksymalnie przez 12 miesięcy (art. 18 ust. 1–2 ustawy zasiłkowej).

Kiedy ustaje prawo do świadczeń chorobowych?

Świadczenia chorobowe nie przysługują bezterminowo. Poniżej sześć najczęstszych sytuacji, w których można stracić prawo do zasiłku – katalog ustawowy jest szerszy (m.in. art. 12, 13, 16 i 17 ustawy zasiłkowej).

1. Wyczerpanie okresu zasiłkowego – najczęstszy scenariusz: po wyczerpaniu okresu zasiłkowego, wynoszącego co do zasady 182 dni, prawo do zasiłku wygasa. Wyjątkiem są ciąża i gruźlica, gdzie limit wynosi 270 dni (art. 8 ust. 1 ustawy zasiłkowej),
2. ustanie ubezpieczenia chorobowego – jeżeli niezdolność do pracy powstała jeszcze w okresie ubezpieczenia, zasiłek może przysługiwać także po jego ustaniu, ale co do zasady nie dłużej niż przez 91 dni (art. 8 ust. 2). Prawo do zasiłku może powstać również wtedy, gdy niezdolność do pracy rozpoczęła się po ustaniu ubezpieczenia – jeżeli trwa bez przerwy co najmniej 30 dni i powstała w ciągu 14 dni od ustania ubezpieczenia, a w przypadku określonych chorób o długim okresie wylęgania lub ujawniania objawów – w ciągu 3 miesięcy (art. 7). Limit 91 dni nie dotyczy niezdolności powstałej wskutek poddania się badaniom lub zabiegowi pobrania komórek, tkanek i narządów oraz niezdolności spowodowanej gruźlicą albo przypadającej w trakcie ciąży - tam obowiązuje pełny okres zasiłkowy,
3. praca zarobkowa albo aktywność niezgodna z celem zwolnienia – ubezpieczony traci prawo do zasiłku za cały okres zwolnienia, nie tylko za dni przepracowane (art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej); szczegóły w sekcji o skutkach pracy podczas zwolnienia lekarskiego,
4. sfałszowane zaświadczenie lekarskie – zasiłek chorobowy nie przysługuje, jeżeli zaświadczenie lekarskie zostało sfałszowane (art. 17 ust. 2)
5. nadużycie alkoholu – gdy stało się bezpośrednią przyczyną niezdolności do pracy, za pierwsze 5 dni tej niezdolności zasiłek - a na mocy art. 92 § 3 pkt 2 Kodeksu pracy także wynagrodzenie chorobowe - nie przysługuje; lekarz oznacza tę okoliczność kodem „C” na e-ZLA (art. 16 ustawy zasiłkowej),
6. zaległości składkowe – świadczenia nie przysługują osobom prowadzącym pozarolniczą działalność i pozostałym ubezpieczonym wymienionym w art. 2a ust. 1 ustawy zasiłkowej, jeżeli w dniu powstania prawa do świadczenia ich zadłużenie z tytułu składek przekracza 1% minimalnego wynagrodzenia; szczegóły w sekcji o problemach blokujących wypłatę.

Jakie dokumenty są potrzebne do zasiłku chorobowego?

Prawo do zasiłku trzeba udokumentować. Zakres potrzebnych dokumentów zależy od tego, kto wypłaca świadczenie oraz od okoliczności sprawy. Podstawą jest co do zasady zaświadczenie lekarskie e-ZLA albo dokument wystawiony w trybie przewidzianym w ustawie.

Od 1 lipca 2026 r. sposób wszczęcia postępowania zależy od tego, kto wypłaca zasiłek. Jeżeli płatnikiem zasiłku jest płatnik składek posiadający profil informacyjny, postępowanie w sprawie zasiłku chorobowego wszczyna się m.in. na podstawie e-ZLA otrzymanego na tym profilu. Jeżeli płatnik składek nie posiada profilu informacyjnego, podstawą jest wydruk albo zaświadczenie lekarskie przekazane przez ubezpieczonego. Jeżeli zasiłek wypłaca ZUS, postępowanie wszczyna się na podstawie dokumentów lub wniosku wskazanych w art. 61b ustawy zasiłkowej.

Zaświadczenie lekarskie e-ZLA

Fundamentem jest zaświadczenie lekarskie e-ZLA. Lekarz wystawia je co do zasady w postaci elektronicznej, za pośrednictwem systemu teleinformatycznego udostępnionego bezpłatnie przez ZUS, i przekazuje na elektroniczną skrzynkę podawczą ZUS (art. 55 ust. 1–2 ustawy zasiłkowej). Papierowy druk ZUS ZLA wycofano 1 grudnia 2018 r. Na żądanie ubezpieczonego albo gdy płatnik składek nie ma profilu informacyjnego, lekarz przekazuje wydruk zaświadczenia z systemu (art. 55a ust. 6), a gdy wystawienie dokumentu elektronicznego nie jest możliwe - zaświadczenie na formularzu wydrukowanym z tego systemu (art. 55a ust. 7). Zaświadczenie zawiera kody literowe: A, B, C, D oraz E.

Zaświadczenie płatnika składek

Jeżeli zasiłek wypłaca ZUS, płatnik składek przekazuje zaświadczenie płatnika składek. Pracowników rozlicza się na druku Z-3, ubezpieczonych niebędących pracownikami (m.in. zleceniobiorców) - na Z-3a, a osoby prowadzące pozarolniczą działalność, osoby z nimi współpracujące i duchownych - na Z-3b (art. 61 ust. 3 ustawy zasiłkowej).

Jakie skutki ma praca podczas zwolnienia lekarskiego?

Praca na zwolnieniu lekarskim kończy się zwykle bardzo kosztownie. Pracownik traci wynagrodzenie chorobowe oraz zasiłek za cały okres zwolnienia - a nie wyłącznie za dni, w których rzeczywiście wykonywał obowiązki.

Jakich form pracy dotyczy zakaz?

Przepisy obejmują każdą aktywność zarobkową, w szczególności:

• zatrudnienie u innego pracodawcy,
• prowadzenie działalności gospodarczej,
• pracę nakładczą.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej ubezpieczony traci prawo do zasiłku za cały okres zwolnienia, jeżeli w jego trakcie wykonuje pracę zarobkową albo podejmuje aktywność niezgodną z celem tego zwolnienia. Pracą zarobkową jest każda czynność mająca charakter zarobkowy, niezależnie od stosunku prawnego będącego podstawą jej wykonania (art. 17 ust. 1a).

Kiedy można zrobić wyjątek?

Ustawa wyłącza z pojęcia pracy zarobkowej czynności incydentalne, których podjęcia w okresie zwolnienia wymagają istotne okoliczności, zastrzegając wprost, że istotną okolicznością nie może być polecenie pracodawcy (art. 17 ust. 1a ustawy zasiłkowej). Aktywnością niezgodną z celem zwolnienia są wszelkie działania utrudniające lub wydłużające proces leczenia lub rekonwalescencję - z wyłączeniem zwykłych czynności dnia codziennego oraz czynności incydentalnych, których podjęcia wymagają istotne okoliczności (art. 17 ust. 1b). Każdą sytuację ocenia się osobno.

Jakie sytuacje specjalne wpływają na świadczenia chorobowe?

Wysokość świadczeń chorobowych nie jest taka sama dla każdego - wiele zależy od tego, co stoi za niezdolnością do pracy. Ustawodawca przewidział szczególne sytuacje, w których zmienia się kwota wypłaty, długość okresu zasiłkowego lub termin, od którego świadczenie zaczyna przysługiwać. Poniżej ich zestawienie.

Choroby zawodowe i wypadki przy pracy

Wypadek przy pracy i choroba zawodowa to odrębna ścieżka: pracownikowi nie przysługuje wtedy wynagrodzenie chorobowe z art. 92 Kodeksu pracy. Od pierwszego dnia niezdolności do pracy przysługuje zasiłek chorobowy z ubezpieczenia wypadkowego w wysokości 100% podstawy wymiaru, finansowany z FUS, niezależnie od okresu podlegania ubezpieczeniu - bez okresu wyczekiwania (art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 8 ust. 1–2 i art. 9 ust. 1 ustawy wypadkowej).

Chorobę zawodową stwierdza decyzją państwowy inspektor sanitarny (§ 8 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie chorób zawodowych) - orzeczenie lekarskie o rozpoznaniu choroby zawodowej (art. 235 § 2¹ Kodeksu pracy) jest etapem pośrednim. Przy wypadku przy pracy ZUS odmawia świadczeń w razie nieprzedstawienia protokołu powypadkowego lub karty wypadku albo nieuznania w nich zdarzenia za wypadek przy pracy (art. 22 ust. 1 ustawy wypadkowej).

Niezdolność do pracy w czasie ciąży

Pracownica w ciąży zachowuje pełne 100% wynagrodzenia chorobowego oraz zasiłku. Okres zasiłkowy wydłuża się przy tym do 270 dni, podczas gdy standardowo wynosi 182 dni.

Wiek powyżej 50 lat

Tu okres wypłaty wynagrodzenia chorobowego przez pracodawcę kończy się szybciej - po 14 dniach w roku kalendarzowym zamiast po 33, a od 15. dnia niezdolności do pracy przysługuje zasiłek chorobowy, wypłacany przez ZUS albo przez płatnika składek – zależnie od liczby osób zgłoszonych do ubezpieczenia chorobowego. Skrócony limit stosuje się jednak dopiero do niezdolności do pracy przypadającej po roku kalendarzowym, w którym pracownik ukończył 50. rok życia (art. 92 § 5 Kodeksu pracy).

Zasiłek bez okresu wyczekiwania

Pięć grup uprawnionych do zasiłku od pierwszego dnia ubezpieczenia - m.in. absolwentów i posłów, którzy przystąpili do ubezpieczenia w ciągu 90 dni od ukończenia nauki albo kadencji - omówiono w sekcji o nabywaniu prawa do zasiłku chorobowego (art. 4 ust. 3 ustawy zasiłkowej).

Służba zastępcza

Osoby odbywające służbę zastępczą podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu chorobowemu (art. 11 ust. 1 w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 12 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), przysługuje im więc zasiłek chorobowy po 30-dniowym okresie wyczekiwania. Nie przysługuje im natomiast wynagrodzenie chorobowe - art. 92 Kodeksu pracy dotyczy wyłącznie pracowników; podstawę wymiaru ustala się na zasadach z rozdziału 9 ustawy zasiłkowej.

Nadużycie alkoholu

Gdy nadużycie alkoholu bezpośrednio doprowadziło do niezdolności do pracy, zasiłek chorobowy nie przysługuje za pierwsze 5 dni tej niezdolności do pracy (art. 16 ustawy zasiłkowej); na tej samej podstawie odpada wynagrodzenie chorobowe (art. 92 § 3 pkt 2 Kodeksu pracy). Lekarz oznacza tę okoliczność kodem „C”.

Jak zasiłek chorobowy łączy się z innymi zasiłkami?

Zasiłek chorobowy nie funkcjonuje w oderwaniu od pozostałych świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Wzajemne powiązania między nimi mają wymierne konsekwencje - zarówno finansowe, jak i prawne.

Zasiłek chorobowy a zasiłek opiekuńczy

Źródło finansowania jest w obu przypadkach identyczne: ubezpieczenie chorobowe, a świadczenia są finansowane z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Za ten sam dzień przysługuje jednak tylko jedno z tych świadczeń - konieczny jest wybór.

Dni, za które wypłacono zasiłek opiekuńczy, nie wliczają się do okresu zasiłkowego, więc limit 182 dni pozostaje nienaruszony.

Zasiłek chorobowy a zasiłek macierzyński

Po urodzeniu dziecka zasiłek macierzyński zastępuje chorobowy. Za ten sam dzień nie można pobierać zasiłku chorobowego i macierzyńskiego - od dnia nabycia prawa do macierzyńskiego wypłata zasiłku chorobowego ustaje. Okres zasiłkowy kończy się natomiast z ustaniem niezdolności do pracy; po zakończeniu urlopu macierzyńskiego ubezpieczona może ponownie nabyć prawo do zasiłku chorobowego, a wliczanie wcześniejszych okresów ocenia się według art. 9 ust. 2 ustawy zasiłkowej.

W ciąży sytuacja wygląda znacznie korzystniej: zasiłek chorobowy wynosi 100% podstawy wymiaru, a okres zasiłkowy rozciąga się aż do 270 dni. Macierzyński traktowany jest natomiast jako zupełnie osobne świadczenie.

Świadczenie rehabilitacyjne po wyczerpaniu okresu zasiłkowego

Jeżeli 182 albo 270 dni już minęło, a powrót do pracy nadal nie jest możliwy, pozostaje wniosek o świadczenie rehabilitacyjne. ZUS przyznaje je maksymalnie na rok - i tylko wtedy, gdy dalsze leczenie rokuje odzyskanie zdolności do pracy.

Wysokość świadczenia zmienia się w czasie:

Świadczenie rehabilitacyjne z ubezpieczenia wypadkowego wynosi 100% podstawy wymiaru przez cały okres jego pobierania (art. 9 ust. 1 ustawy wypadkowej). Podstawa wymiaru świadczenia rehabilitacyjnego podlega waloryzacji według zasad z art. 19 ust. 2 ustawy zasiłkowej; wskaźnik waloryzacji ogłasza Prezes ZUS w „Monitorze Polskim” na każdy kwartał (art. 19 ust. 3). Bez waloryzacji wyliczona kwota będzie zaniżona.

Urlop wychowawczy a zasiłek chorobowy

Na urlopie wychowawczym prawo do zasiłku chorobowego pozostaje zawieszone. Choroba w tym okresie nie uprawnia do żadnej wypłaty, ale też nie uszczupla okresu zasiłkowego.

Uprawnienie odżywa z chwilą zakończenia urlopu i powrotu do aktywnego ubezpieczenia.

Jak rozliczyć podatek i składki od świadczeń chorobowych?

Wynagrodzenie chorobowe i zasiłek chorobowy rozlicza się na dwa różne sposoby. Rozbieżności pojawiają się przy podatku i składkach, co bezpośrednio wpływa na kwotę wypłacaną ubezpieczonemu.

Wynagrodzenie chorobowe traktowane jest jako przychód ze stosunku pracy, a więc obciążone podatkiem dochodowym PIT i składką zdrowotną. Istnieje jednak jeden wyjątek – nie potrąca się od niego składek na ubezpieczenia społeczne.

Zasiłek chorobowy to przychód z innych źródeł, od którego odprowadza się wyłącznie PIT – ani składek społecznych, ani zdrowotnej.

Jakie problemy mogą blokować wypłatę zasiłku chorobowego?

Zasiłek chorobowy nie zawsze trafia na konto. Poniżej pięć najczęstszych przyczyn wstrzymania wypłaty:

• zaległe składki wobec ZUS,
• brakujące lub niekompletne dokumenty,
• sfałszowane zaświadczenie lekarskie,
• przedawnienie roszczenia,
• negatywny wynik kontroli zwolnienia lekarskiego.

Zaległe składki

Przedsiębiorcy muszą mieć oko na swoje rozliczenia z ZUS. Świadczenia nie przysługują, jeżeli w dniu powstania prawa do świadczenia zadłużenie z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne przekracza 1% minimalnego wynagrodzenia - w 2026 r. jest to 48,06 zł (1% z 4 806 zł) - i to do czasu spłaty całości zadłużenia. Spłata przywraca prawo do świadczenia, ale tylko jeżeli nastąpi w ciągu 6 miesięcy od dnia powstania prawa do świadczenia; po tym terminie przedawnia się prawo do tego świadczenia (art. 2a ust. 1–2 ustawy zasiłkowej). Zasada dotyczy nie tylko przedsiębiorców, lecz także osób z nimi współpracujących, duchownych będących płatnikami składek na własne ubezpieczenia oraz marynarzy z art. 6 ust. 1 pkt 24 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Brakujące dokumenty

Zakres dokumentów potrzebnych do wypłaty zasiłku zależy od sytuacji ubezpieczonego i od tego, kto wypłaca świadczenie. Jeżeli zasiłek wypłaca ZUS, potrzebne może być m.in. zaświadczenie płatnika składek Z-3, Z-3a albo Z-3b; w określonych sytuacjach wymagane są także dodatkowe dokumenty.

Przedawnienie roszczenia

Roszczenie o wypłatę zasiłku przedawnia się po upływie 6 miesięcy od ostatniego dnia okresu, za który świadczenie przysługuje (art. 67 ust. 1 ustawy zasiłkowej). Jeżeli niezgłoszenie roszczenia nastąpiło z przyczyn niezależnych od osoby uprawnionej, termin biegnie dopiero od dnia ustania przeszkody (art. 67 ust. 3). Jeżeli natomiast niewypłacenie zasiłku w całości lub w części było następstwem błędu płatnika składek albo ZUS, roszczenie przedawnia się dopiero po 3 latach (art. 67 ust. 4).

Kontrola zwolnienia lekarskiego

Prawidłowość wykorzystywania zwolnień kontroluje ZUS (art. 68 ust. 1 ustawy zasiłkowej). Płatnicy składek zgłaszający do ubezpieczenia chorobowego powyżej 20 ubezpieczonych kontrolują ubezpieczonych, którym sami wypłacają zasiłki (art. 68 ust. 1a). Niezależnie od tego każdy płatnik składek - także zgłaszający 20 lub mniej ubezpieczonych - ma prawo kontrolować wykorzystywanie zwolnień na potrzeby wypłaty wynagrodzenia chorobowego z art. 92 Kodeksu pracy (art. 68 ust. 1d, obowiązuje od 13 kwietnia 2026 r.). Płatnik może też wystąpić do ZUS o przeprowadzenie kontroli (art. 68 ust. 1b), a wątpliwości rozstrzyga właściwa jednostka organizacyjna ZUS (art. 68 ust. 1e). Skutki wykrytej pracy zarobkowej opisano w sekcji o skutkach pracy podczas zwolnienia lekarskiego.

​

Ten artykuł ma charakter poradnikowy - porządkuje zasady i pokazuje je na przykładach, ale nie jest wykładnią przepisów ani opinią prawną. Wiążące pozostaje brzmienie Kodeksu pracy i ustaw szczególnych. Stan prawny: 20 sierpnia 2026 r. W sprawach indywidualnych skonsultuj się ze specjalistą lub Państwową Inspekcją Pracy.