Z okazji Światowego Dnia Zdrowia Psychicznego Ipsos opublikował wyniki międzynarodowego badania opinii o zdrowiu psychicznym. Niestety, w Polsce badani odczuwają go wyjątkowo często. Aż 45% twierdzi, że w ciągu ostatniego roku doświadczyło go kilka razy, podczas gdy na świecie odsetek ten wynosi 33%. Co trzeci badany (34%) wielokrotnie był na tyle przygnębiony, że czuł się smutny lub zrozpaczony prawie codziennie przez kilka tygodni. W tak krytycznym stanie znajdowało się więcej Polek (39%) niż Polaków (29%).
Stres negatywnie wpływa również na naszą pracę. 35% polskich badanych przyznaje, że było zestresowanych do tego stopnia, że przez pewien czas nie było w stanie chodzić do pracy. Niemal co piąty badany (19%) doświadczył takiego stanu kilka razy.
Z kolei z raportu opracowanego na zlecenie Vanity Style i Focusly przez Well.hr wynika, że 73,6% badanych sygnalizuje, że praca ma co najmniej średni wpływ na poziom odczuwanego przez nich stresu, a 44% ocenia ten wpływ jako duży lub bardzo duży. W wypowiedziach otwartych ankietowani zwracali uwagę na dużą liczbę obowiązków, projektów, presję czasu, wysoki poziom odpowiedzialności, a czasem także na brak sprawczości w pracy.
Czym jest stres
Hans Selye, pionier badań nad stresem, zaproponował jedną z najbardziej popularnych w literaturze psychologicznej definicji stresu. Wskazuje on w swoich rozważaniach, że jest to każda nieswoista reakcja organizmu na stawiane mu żądania. Reakcja ta może wynikać z otaczających człowieka wyzwań i trudności pojawiających się zarówno w kontakcie z czynnikami zewnętrznymi, jak i doświadczeniami emocjonalnymi. Oczywiście istotne jest też to, jakie znaczenie ma nowy bodziec dla jednostki. Jeżeli to jest bodziec znaczący, ma szansę wywołania silnych reakcji w organizmie człowieka.
Fazy stresu:
- Reakcja alarmowa – w ramach reakcji alarmowej człowiek mobilizuje się do obrony. Na początku, kiedy dochodzi do kontaktu ze stresorem, czyli bodźcem zewnętrznym lub wewnętrznym, zachodzi faza szoku. Możemy tu zaobserwować pewne wskaźniki uszkodzenia organizmu. Może spadać ciśnienie krwi, temperatura ciała, co stanowi przygotowanie do walki. Organizm stara się zablokować negatywne doświadczenia, czyli przejść do fazy przeciwdziałania szokowi. W ramach tej fazy zachodzą reakcje obronne, którym towarzyszą zmiany w funkcjach fizjologicznych, organizm stara się wrócić do równowagi, dochodzi do wzrostu ciśnienia krwi czy też podwyższenia temperatury ciała.
- Stadium odporności – jest to stadium względnej adaptacji. Organizm adaptuje się do sytuacji trudnej, zaczyna przyzwyczajać się do czynników szkodliwych. Nie pozostaje to oczywiście bez konsekwencji, gdyż może przełożyć się na to, że inne bodźce docierające do organizmu będą słabiej tolerowane, także bodźce, które wcześniej były nieszkodliwe i nie wpływały na organizm w żaden negatywny sposób.
- Stadium wyczerpania - pojawia się wtedy, kiedy szkodliwe czynniki działają zbyt intensywnie lub zbyt długo. Pobudzenie organizmu nie służy już zwalczaniu stresora, ale powoduje, że coraz bardziej osłabiony organizm traci zdolności obronne i dochodzi do rozregulowania funkcji fizjologicznych oraz coraz głębszego wyczerpania, co może przekładać się na schorzenia zarówno psychiczne, jak i somatyczne.
Stres – wróg czy przyjaciel?
Zacznijmy od pewnej prawdy: stres nie jest z definicji czymś złym. W końcu pierwotnie miał nas ratować przed atakiem tygrysa szablozębnego czy innym zagrożeniem. Mechanizm walki lub ucieczki przygotowywał ciało do działania w sytuacji kryzysowej. Dzisiaj, zamiast dzikich zwierząt, mamy jednak deadline’y, spotkania na Zoomie i szefa, który „tylko pyta” o wyniki projektów.
Krótki wybuch stresu może nas zmobilizować. Nagle stajemy się bardziej skoncentrowani, nasze myślenie przyspiesza, a zadania wykonujemy w trybie ekspresowym. Bywają sytuacje, kiedy występujące wokół nas bodźce mogą być traktowane jako stresory, ale stresory pozytywne – mobilizujące, motywujące, zachęcające do włożenia wysiłków w podejmowane czynności, zachęcające do działania, aby osiągać cele i nasze założenia życiowe. Ten pozytywny, dobry, ekscytujący i motywujący stres nazywany jest eustresem.
Przeciwieństwem eustresu jest dystres, który jest zjawiskiem negatywnym. Wiąże się z deprywacją bądź przeciążeniem wynikającym ze zbyt długiego czy zbyt intensywnego oddziaływania negatywnych bodźców. Taki stan może rodzić poczucie zagrożenia, pogarszać skuteczność oraz prowadzić do zaburzeń zarówno psychicznych, jak i somatycznych, może prowadzić do choroby.
Życie na biurowym poligonie
Nowoczesne miejsce pracy, z pozoru wygodne i uporządkowane, coraz częściej przypomina poligon, na którym toczy się nieustanna bitwa o czas, efektywność i wyniki. Wiele osób żyje w przeświadczeniu, że muszą być dostępne 24/7 – nie tylko przez telefon, ale i przez maile, wiadomości w aplikacjach czy komunikatory. Przestajemy oddzielać życie prywatne od zawodowego, pracując z domu, podczas urlopu czy na spotkaniach rodzinnych.
Technologia miała ułatwić nam życie, a tymczasem zrobiła coś zupełnie przeciwnego – sprawiła, że nie potrafimy się odciąć. I tu pojawia się niebezpieczeństwo chronicznego stresu. Zamiast cieszyć się spokojnym wieczorem, rozmyślamy o poniedziałkowym spotkaniu. Zamiast wypoczywać na urlopie, odpowiadamy na maile.
Warto zwrócić uwagę na to, z czym dokładnie wiąże się stres w pracy. Jeśli poznamy lepiej czynniki, które sygnalizują zaistnienie stresu pracy czy też sytuacji, które taki stres mogą wywoływać, wtedy na pewno łatwiej będzie z owym stresem sobie poradzić, a być może w dużym stopniu go wyeliminować.
W środowisku pracy stres może być generowany tak naprawdę przez różne obszary, zarówno fizyczne środowisko pracy, jak i społeczne środowisko pracy. W obszarze środowiska fizycznego mówimy o takich czynnikach, jak temperatura pomieszczenia, ergonomia stanowiska pracy, oświetlenie, hałas, doświadczanie kontaktu ze szkodliwymi substancjami, praca w trybie zmianowym lub nocnym, praca o wysokim poziomie odpowiedzialności, czy też praca związana z zagrożeniami dla zdrowia i życia pracownika. Trudności mogą wynikać też ze środowiska społecznego, czyli kontaktów z przełożonymi, kontaktów ze współpracownikami czy z klientami, braku wsparcia społecznego, poczucia osamotnienia, złej komunikacji.
Skutki stresu zawodowego
Wielu pracodawców wciąż wierzy, że pracownik pod wpływem stresu działa lepiej. Jest bardziej zmotywowany, szybciej realizuje zadania. Jak długo można żyć na najwyższych obrotach? Jak długo można funkcjonować w trybie „pełnej gotowości”? Odpowiedź brzmi: nie za długo.
Stres zawodowy, podobnie jak każdy stres, wywołuje w organizmie człowieka zmiany dotyczące procesów fizjologicznych, psychologicznych i behawioralnych, mogą one być krótko- lub długotrwałe.
| Objawy fizjologiczne | Objawy w sferze psychologicznej | Objawy w sferze zachowania |
|---|---|---|
| bladość skóry | pobudzenie lub apatia | niespokojny sen |
| potliwość | drażliwość, irytacja, złość | niemożność wypoczynku |
| przyspieszone bicie serca | bezsilność | gwałtowne wybuchy gniewu lub płaczu |
| wzmożone napięcie mięśniowe | brak koncentracji i zaburzenia zapamiętywania | zwolniony refleks |
| podwyższone ciśnienie krwi | obsesyjne myślenie o problemie | impulsywne działania |
| suchość w ustach | lęk | izolowanie się od innych |
| bóle pleców i karku | stany depresyjne | zachowania nerwowe (np. obgryzanie paznokci), tiki nerwowe |
| niestrawność | ogólny stan ciągłego napięcia | nadużywanie alkoholu i innych substancji psychoaktywnych |
| bóle głowy | agresja | zaburzenia odżywiania (brak apetytu lub objadanie się) |
| niska odporność | niezadowolenie z pracy | absencje i rezygnacja z pracy |
| bezsenność | obniżenie samooceny | skłonność do pomyłek lub wypadków |
| zaburzenia menstruacji | niezdolność do podejmowania decyzji | częste zmiany pracy |
Przewlekły stres może stać się przyczyną chorób psychosomatycznych. Należą do nich zawał, miażdżyca, cukrzyca, otyłość, łysienie, osteoporoza, choroby alergiczne (astma, atopowe zapalenie skóry), a nawet bezpłodność. Winę za to ponoszą tzw. hormony stresu – adrenalina, noradrenalina i kortyzol - które w czasie trwania sytuacji kryzysowej zatrzymują wszystkie procesy budulcowe i naprawcze w organizmie.
Ściśle związanym ze stresem zawodowym i bardzo niepokojącym zjawiskiem jest zespół wypalenia zawodowego, o którym na pewno napiszę wkrótce.
Odpoczynek jako nowy luksus
W kulturze, gdzie produktywność i efektywność są postrzegane jako najwyższe wartości, odpoczynek staje się czymś luksusowym. Ironicznie, to właśnie odpoczynek – ten prawdziwy, bez myślenia o pracy – jest jedyną drogą do zachowania równowagi i długoterminowego sukcesu zawodowego. Pracodawcy powoli zaczynają to rozumieć. Firmy oferujące swoim pracownikom elastyczne godziny pracy, dodatkowe dni urlopowe, a nawet „dni zdrowia psychicznego” są przykładem tego, że można inaczej.
Ale co z tego, że mamy dzień wolny, jeśli nie umiemy wyłączyć służbowego telefonu? To my musimy nauczyć się odcięcia od pracy, postawienia granicy. To my decydujemy, czy pozwalamy stresowi kontrolować nasze życie.
Na koniec – nie chodzi o to, by unikać stresu za wszelką cenę. Nie da się całkowicie wyeliminować napięcia z życia zawodowego. Kluczowe jest jednak, abyśmy potrafili zarządzać stresem i nie pozwalali mu rządzić naszymi decyzjami. Świadome podejście do pracy, odpoczynku i samopoczucia to podstawa zdrowia psychicznego i fizycznego.
Warto zadać sobie pytanie: czy naprawdę chcemy spędzić życie biegając z jednej konferencji na drugą, ze spotkania na spotkanie, w wiecznym pośpiechu i niepokoju? Bo na końcu tej drogi może się okazać, że wcale nie chodziło o to, by być najefektywniejszym, ale by po prostu być szczęśliwym.
Podsumowanie
Stres w pracy to temat, który dotyka nas wszystkich. Odpowiednio zarządzany może być mobilizującym czynnikiem, ale kiedy go zaniedbamy, przeradza się w źródło problemów. Warto więc nauczyć się, jak odnaleźć zdrową równowagę i nie pozwolić, by biurowy stres stał się naszym codziennym towarzyszem. Może to wymagać pewnych zmian – zarówno w naszych przyzwyczajeniach, jak i oczekiwaniach pracodawców – ale z pewnością przyniesie nam lepszą jakość życia.
Istnieje wiele sposobów skutecznego radzenia sobie ze stresem, o których opowiem w kolejnych artykułach.
Źródła:
Raport IPSOS World Mental Health Day 2024.
Raport Vanity Style i Focusly „Stres nasz powszedni”
Terelak J. F., 2001: Psychologia stresu, Wydawnictwo Branta, Bydgoszcz.
